คู่มือการบริหารความเสี่ยงการทุจริต
ฉบับสมบูรณ์เพื่อความโปร่งใสในการดำเนินงานโครงการปลูกป่าของหน่วยงานภาครัฐ
Chapter 03
บทที่ 3: วิธีวิเคราะห์และประเมินความเสี่ยง
รายละเอียดเนื้อหาฉบับเต็มจากการวิเคราะห์และประเมินความเสี่ยงการทุจริต
สารบัญเนื้อหาภายในบท
การวิเคราะห์ความเสี่ยงที่อาจก่อให้เกิดการทุจริตและประพฤติมิชอบของเจ้าหน้าที่รัฐที่เกี่ยวข้องในเชิงลึก โดยพิจารณาทั้งจากเหตุการณ์ที่เคยเกิดขึ้นแล้ว (Known Factors) และเหตุการณ์ที่คาดว่าอาจเกิดขึ้นในอนาคต (Unknown Factors) ซึ่งอยู่บนพื้นฐานของการตั้งสมมุติฐานหรือการพยากรณ์ล่วงหน้า (Scenario Analysis) การวิเคราะห์ดังกล่าวช่วยให้หน่วยงานมองเห็นความเสี่ยงทั้งในปัจจุบันและอนาคต ผลลัพธ์ที่ได้คือการตัดสินใจว่าจะ “ยอมรับความเสี่ยง” หรือ “ปฏิเสธความเสี่ยง” ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับระดับการยอมรับความเสี่ยงที่องค์กรได้กำหนดไว้เป็นเกณฑ์มาตรฐานแนวทางการบริหารจัดการความเสี่ยงการทุจริตสามารถปรับใช้ได้ตามความเหมาะสมของแต่ละหน่วยงาน โดยอาศัยวิธีการวิเคราะห์ความเสี่ยงที่ชัดเจนและเป็นระบบ ดังนี้
ขั้นตอนที่ 1 การจัดเตรียมข้อมูล โครงการ / งาน ที่จะทำการประเมินความเสี่ยงการทุจริต
ข้อมูลโครงการที่จะนำมาทำการประเมินความเสี่ยงการทุจริต ต้องเป็นโครงการที่ยังไม่มีการจัดซื้อจัดจ้าง โครงการที่จะประเมินความเสี่ยงสามารถประเมินได้ตั้งแต่การจัดทำโครงการเพื่อจัดทำคำของบประมาณ โครงการที่ได้รับการจัดสรรงบประมาณรายจ่ายประจำปีแล้ว รายละเอียดวิธีดำเนินการโครงการ เช่น จ้างหรือซื้อ ขั้นตอนการซื้อ/จ้าง ตาม พ.ร.บ.การจัดซื้อจัดจ้างและบริหารพัสดุภาครัฐ พ.ศ. 2560 พื้นที่ดำเนินการ วงเงินงบประมาณ การคำนวณราคากลาง ระยะเวลาดำเนินการ หรือหากเป็นโครงการที่ได้รับการจัดสรรงบประมาณแล้ว ควรมีขอบเขตการซื้อ/จ้าง (TOR) เป็นต้น
ขั้นตอนที่ 2 การกำหนดเกณฑ์การประเมินความเสี่ยงการทุจริต
การกำหนดเกณฑ์สำหรับใช้ในการประเมินความเสี่ยงการทุจริตของกระบวนงานหรือโครงการปลูกป่าของหน่วยงานภาครัฐ จะต้องพิจารณาจาก 2 ปัจจัย ได้แก่ โอกาสที่จะเกิด (Likelihood) และผลกระทบ (Impact) ที่ส่งผลต่อความเสียหายทั้งในรูปแบบตัวเงินและไม่ใช่ตัวเงิน
เกณฑ์โอกาสที่จะเกิดความเสี่ยง (Likelihood)
| คะแนน | ระดับโอกาส | คำนิยาม / รายละเอียด |
|---|---|---|
| 1 | น้อยมาก | โอกาสเกิดน้อยมากหากไม่มีมาตรการควบคุม (แทบจะไม่เกิดขึ้นเลย) |
| 2 | น้อย | โอกาสเกิดน้อยหากไม่มีมาตรการควบคุม (เคยเกิดขึ้นนานๆ ครั้ง) |
| 3 | ปานกลาง | โอกาสเกิดปานกลางหากไม่มีมาตรการควบคุม (เกิดขึ้นบางครั้ง) |
| 4 | สูง | โอกาสเกิดสูงหากไม่มีมาตรการควบคุม (เกิดขึ้นบ่อยครั้ง) |
| 5 | แน่นอน | โอกาสเกิดแน่นอนหากไม่มีมาตรการควบคุม (เกิดขึ้นเป็นประจำ) |
ขั้นตอนที่ 3 การประเมินความเสี่ยงการทุจริต
เริ่มจากการระบุประเด็นความเสี่ยงและการจัดระดับความรุนแรงของความเสี่ยง โดยอาศัยการเก็บรวบรวมข้อมูลจากหลายแหล่ง ได้แก่ ผู้ปฏิบัติงานหรือผู้รับผิดชอบกระบวนงานและโครงการ (Risk Owners) โดยการนำค่าคะแนนโอกาสที่จะเกิดความเสี่ยง คูณกับผลกระทบเพื่อวิเคราะห์ระดับความรุนแรง (Risk Score)
| โอกาส | ระดับผลกระทบ (Impact) | ||||
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | |
| 5 | 5 | 10 | 15 | 20 | 25 |
| 4 | 4 | 8 | 12 | 16 | 20 |
| 3 | 3 | 6 | 9 | 12 | 15 |
| 2 | 2 | 4 | 6 | 8 | 10 |
| 1 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
ขั้นตอนที่ 4 การจัดทำแผนบริหารจัดการความเสี่ยงการทุจริต
ภายหลังจากการระบุและประเมินความเสี่ยง จะเป็นการกำหนดแนวทางหรือมาตรการที่เหมาะสมเพื่อควบคุม ลด หรือป้องกันความเสี่ยงการทุจริตอย่างเป็นระบบและตรวจสอบได้
| ขั้นตอน / ผู้รับผิดชอบ | พฤติการณ์ความเสี่ยง | มาตรการจัดการ |
|---|---|---|
| รายงานขอซื้อ/จ้าง (ฝ่ายพัสดุ) | เชิญบริษัท/บุคคลใกล้ชิดเข้าร่วมเท่านั้น หรือผู้รับจ้างเป็น “นอมินี” ของกลุ่มผลประโยชน์ | ตรวจสอบเชิงลึก (Due Diligence) ต่อผู้รับจ้าง เพื่อยืนยันสถานะและผลงานย้อนหลังจริง |
| คณะกรรมการตรวจรับ | อาจใช้ภาพถ่ายเก่า หรือภาพจากพื้นที่อื่นในการยืนยันผลการตรวจรับ หรือไม่ลงพื้นที่จริง | กำหนดให้ภาพถ่ายต้องมีพิกัด (GPS) วัน–เวลา และจัดให้ถ่ายภาพหลายมุมครอบคลุมทุกพื้นที่ |
💡 บทสรุปการประเมิน
การกำหนดมาตรการเชิงกฎหมายควบคู่กับมาตรการทางสังคม และการนำเทคโนโลยีพิกัดดาวเทียมมาใช้อย่างเป็นระบบ จะเป็นหลักประกันสำคัญที่ช่วยให้โครงการปลูกป่าบรรลุเป้าหมายด้านความโปร่งใสและความยั่งยืน